OptiNod Academy

Thiên kiến nhìn lại — Biểu đồ hoàn chỉnh rõ ràng, nhưng mép phải thì không

Biểu đồ backtest đã hoàn tất trông hiển nhiên vì ta biết kết quả. So điểm vào khi xem lại từng nến với điểm đánh dấu sau sự việc và đếm quy tắc thêm sau thua lỗ để đo thiên kiến nhìn lại.

Thiên kiến nhìn lại — Biểu đồ hoàn chỉnh rõ ràng, nhưng mép phải thì không

Điểm vào trông rõ ràng trên biểu đồ đã hoàn tất. Sự rõ ràng ấy đến từ việc ta đã biết kết quả. Che phần bên phải đi, cùng một tín hiệu trở nên bất định.


Thiên kiến nhìn lại (Hindsight Bias) được Baruch Fischhoff xác định bằng thí nghiệm và đặt tên năm 1975. Đó là xu hướng dựng lại phán đoán cũ để kết quả dường như đã có thể dự đoán từ đầu. Trong tiếng Anh còn gọi là hiệu ứng “tôi đã biết mà”. Khi biết chuyện gì xảy ra, người ta nhớ rằng trước đó mình từng ít bất định hơn thực tế.


Rất dễ xem nó như chút khôn ngoan sau sự việc. Trong đời thường có thể không đáng kể, nhưng trong giao dịch thì khác. Nhìn biểu đồ backtest hoàn chỉnh rồi nói “điểm vào này quá rõ” là nhầm nhận thức sau sự việc với kỹ năng phân tích. Độ rõ không đến từ đọc biểu đồ giỏi hơn; nó đến từ kết quả đã được xác định.


Sau đó, khi xem lại giao dịch thua, họ thêm quy tắc “chỉ cần có bộ lọc này là đã tránh được lệnh đó”.


Biết kết quả sẽ dựng lại phán đoán trước đó


Trong thí nghiệm năm 1975, Fischhoff đưa ra nhiều kết quả có thể có của một sự kiện, rồi so ước tính xác suất của nhóm đã được báo kết quả thật với nhóm chưa biết. Nhóm biết kết quả nói rằng ngay từ đầu họ đã gán xác suất cao hơn cho điều thực sự xảy ra. Biết kết quả đã thay đổi ký ức về phán đoán cũ.


Sự dựng lại này có ba phần (Roese và Vohs, 2012). Méo ký ức khiến ta nhớ dự đoán trước khác với thực tế; cảm giác tất yếu khiến sự kiện có vẻ buộc phải xảy ra; cảm giác có thể dự báo khiến ta tin mình đã có thể biết trước. Cộng lại thành sự chắc chắn “tôi đã biết rồi”.


Trong giao dịch, điều đó xuất hiện khi xem lại. Sau một đợt tăng lớn, nhìn biểu đồ bạn thấy rõ lẽ ra phải mua ở đáy. Nhưng sự bất định đã cảm thấy ở chính đáy ấy đã nhạt đi trong ký ức. Đó là lý do một buổi xem lại thông thường không tái tạo chính xác quyết định thời gian thực.


Điểm vào quá khứ rõ; mép phải lúc trực tiếp không rõ


Trên biểu đồ hoàn chỉnh, cả hai phía của mọi điểm đảo chiều đều hiện ra. Đợt giảm bên trái và đợt tăng bên phải khiến đáy thành điểm mua hiển nhiên. Biểu đồ thời gian thực không có phần bên phải. Đỉnh, đáy và giá đóng của nến hiện tại có khi còn chưa cố định; hướng nến tiếp theo là điều chưa biết.


Bitcoin xuống 74.508 USD ngày 7 tháng 4 năm 2025 rồi tăng khoảng 67% lên 124.474 USD tới ngày 14 tháng 8. Trên biểu đồ hoàn chỉnh, đáy tháng 4 rõ ràng là điểm bắt đầu bốn tháng tăng. Nhưng nếu đứng tại ngày 7 tháng 4 trong thời gian thực, màn hình khác hẳn. Giá đã giảm khoảng 32% từ đỉnh 109.588 USD ngày 20 tháng 1, và mép phải có thể trông như đợt giảm vẫn đang tiếp tục. “Đáy rõ ràng” chỉ xuất hiện sau khi biết đợt tăng tới tháng 8.


Đỉnh cũng ngược lại. Đỉnh gần 126.200 USD ngày 6 tháng 10 là điểm bán hiển nhiên trên biểu đồ hoàn chỉnh vì sau đó giá giảm khoảng 36% xuống 80.600 USD tới ngày 21 tháng 11. Nhưng ở mép phải lúc trực tiếp ngày 6 tháng 10, nó chỉ là một trong nhiều đỉnh của đợt tăng. Công cụ xem lại từng nến khôi phục mép phải ấy. Che các nến tương lai rồi tiến từng nến, những điểm vào từng trông hiển nhiên lại trở nên bất định.


Biểu đồ quá khứ và sự bất định thời gian thực
Biểu đồ quá khứ và sự bất định thời gian thực

Thêm quy tắc sau sự việc đẩy chiến lược về phía khớp quá mức


Khi xem lại lệnh thua, thiên kiến nhìn lại có thể biến thành thói quen thêm quy tắc. Nhìn một khoản lỗ, người giao dịch nghĩ “điều kiện này đã loại được nó”, rồi đưa điều kiện vào backtest. Thành tích quá khứ cải thiện vì chính điều kiện đó được chọn để khớp quá khứ ấy.


Cấu trúc này giống khớp quá mức. Thêm tham số để khớp đường cong quá khứ thì lợi nhuận backtest tăng lên, còn thành tích thực chiến không tăng theo. Quy tắc sau sự việc cũng vậy. Điều kiện được thêm sau khi biết kết quả không đem lại cùng lợi ích trên dữ liệu tương lai chưa có kết quả ấy.


Quy tắc sau sự việc còn liên quan tới lỗi nhìn trước: nó dùng thông tin không có tại lúc quyết định, tức kết quả về sau, để thiết kế quy tắc. Nếu chỉ báo vẽ lại đưa giá trị nến tương lai vào tín hiệu, thì quy tắc sau sự việc đưa kết quả tương lai vào quy tắc. Cả hai trường hợp đều làm kỳ vọng backtest tăng lên, còn kỳ vọng giao dịch thật thì giữ nguyên.


Hai con số đo thiên kiến nhìn lại


Cảm giác khi xem lại không đủ để chẩn đoán. Hãy so một lần xem biểu đồ đầy đủ với một lần xem lại từng nến và tính hai con số.


Thứ nhất là tỷ lệ trùng khi xem lại. Xem cùng giai đoạn hai lần: lần đầu xem cả biểu đồ hoàn chỉnh và đánh dấu điểm vào; lần hai che tương lai bằng chế độ xem từng nến, đi từ trái sang phải và chỉ đánh dấu các điểm thật sự sẽ vào với thông tin có lúc ấy. Lấy số điểm trùng chia cho số điểm đánh dấu trên biểu đồ hoàn chỉnh. Nếu biểu đồ hoàn chỉnh có mười điểm nhưng chế độ xem lại chỉ vào ba, tỷ lệ là 30%; 70% còn lại chỉ “rõ” sau khi biết kết quả.


Thứ hai là số quy tắc thêm sau. Đếm riêng số quy tắc đã định khi mới thiết kế chiến lược và số quy tắc thêm khi xem lại các đoạn lỗ. Càng thêm quy tắc, backtest càng khớp quá khứ. Phải kiểm tra riêng xem quy tắc ấy có đem lại cùng lợi ích ở giai đoạn không dùng để thiết kế (ngoài mẫu) hay không. Nếu bắt đầu với năm quy tắc rồi sau khi xem lại thành 12, bảy quy tắc tăng thêm là ứng viên khớp quá mức.


Xem lại từng nến giúp giảm thiên kiến nhìn lại


Thiên lệch hoạt động sau khi biết kết quả. Tái tạo trạng thái chưa biết kết quả trong lúc xem lại sẽ lấy đi nguồn của nó. Chế độ xem từng nến làm được điều đó.


  • Xem lại từng nến: Che phần phải của giai đoạn cần kiểm tra, tiến mỗi lần một nến và quyết định vào chỉ từ thông tin có lúc ấy. Đừng nhìn cả biểu đồ hoàn chỉnh để quyết định.
  • Ghi thời điểm quyết định: Ghi ngày, giá và lý do tại nến bạn quyết định vào. Đừng sửa bản ghi sau khi thấy kết quả.
  • Cách ly quy tắc thêm sau: Nếu lệnh thua gợi ý quy tắc mới, ghi ra danh sách riêng thay vì đưa ngay vào backtest. Chỉ nhận sau khi kiểm định ngoài mẫu.
  • Kiểm định ngoài mẫu và walk-forward: Xem quy tắc thêm có cùng lợi ích ở giai đoạn không dùng thiết kế và trong walk-forward không.
  • Rà soát hằng tuần: Tính tỷ lệ trùng và đếm quy tắc thêm sau mỗi tuần. Nếu tỷ lệ giảm hoặc số quy tắc tăng, xem lại cách đánh giá.

Quyết định từng bước khi tương lai bị che
Quyết định từng bước khi tương lai bị che

Mục đích không phải tìm điểm vào hoàn hảo. Đó là tái tạo quyết định bằng thông tin có trong thời gian thực và xem thành tích backtest có thể lặp lại khi giao dịch thật không.


Hai cạm bẫy


Kết luận tín hiệu rõ ràng sau khi xem biểu đồ hoàn chỉnh. Điểm vào có vẻ hiển nhiên khi nhìn lại có thể chỉ hiển nhiên sau khi biết kết quả. Sự tự tin từ biểu đồ đầy đủ không chứng minh năng lực quyết định trực tiếp. Xem lại cùng giai đoạn khi che mép phải, tỷ lệ trùng sẽ cho thấy bằng số rằng một phần lớn sự chắc chắn ấy là thiên kiến nhìn lại.


Thêm điều kiện đã có thể tránh một khoản lỗ đã biết. “Bộ lọc này đã chặn lệnh thua” mô tả điều kiện được chọn để khớp một giai đoạn quá khứ. Nó cũng có thể loại các điểm vào tốt ở nơi khác và giảm kỳ vọng tương lai. So tác động ròng trước và sau khi thêm trên dữ liệu ngoài mẫu.


Xem lại chỉ giống giao dịch thật khi che mép phải


Thiên kiến nhìn lại nổi bật khi xem lại. Biểu đồ hoàn chỉnh có các điểm vào rõ ràng; sau lệnh thua, quy tắc “đã tránh được” hiện lên. Nhưng độ rõ và quy tắc ấy phụ thuộc thông tin không có trên màn hình thời gian thực. Hãy xem từng nến từ trái sang phải với phần phải bị che, rồi theo dõi tỷ lệ trùng và số quy tắc thêm sau. Câu “lẽ ra tôi phải vào” sẽ thành điều đo được. Tái tạo trạng thái chưa biết kết quả mới làm buổi xem lại giống quyết định thật.